Hoe oud is de heerlijkheid Merwede? Wie waren de eerste heren van der Merwede, waar woonden zij? Stamt Riede uit Merwede of andersom? Er gaan en gingen de meest fantastische verhalen rond over het ontstaan van het geslacht Merwede, maar hier baseren we ons alleen op harde bewijzen: oorspronkelijk documenten die ook nu nog gewoon te zien zijn of documenten die gekopieerd zijn, maar waarvan we zeker weten dat de inhoud gelijk is aan het origineel.
Eerst iets over de schrijfwijze Van der Merwede, want daar is al veel over te zeggen:
De oudst bekende teksten waarin een ‘Merwede’ voorkomt, werden in het Latijn geschreven: Daniele de Merwede, zo staat de ons oudst bekende ‘Merwede’ beschreven. Letterlijk vertaald staat er: Daniel van Merwede. Niet ‘van der’ Merwede. In de loop der tijd werden zowel de naam Daniël als ‘Van der Merwede’ op heel veel verschillende manieren geschreven. Een enkele keer zelfs als ‘Danekijn’, ‘klein Daniëltje’. Om het niet verwarrender te maken dan het al is, schrijven we hier ‘Van der Merwede’ aan.
Even doorgaand op de schrijfwijze: Doordat de oudste zoon steeds Daniël werd genoemd, is het zeer moeilijk de Daniëls uit elkaar te houden. Maar soms helpt de omliggende tekst wat. Zo is er altijd maar één (Daniël) heer van de Merwede. Simpel uitgelegd: Er is er ook altijd maar één koning en in het geval van Holland, waar Merwede onder viel, één graaf. Dat geeft soms wat houvast.
1243, 20 november
De oudst bekende Daniele de Merwede kennen we van een document van 20 november 1243 dat betrekking heeft op de plaatsen Dordrecht en Almsvoet. Waar Almsvoet lag, weten we niet. Het moet een redelijk belangrijke plaats zijn geweest, want het had een schepen, een eigen bestuurder. Daniël van der Merwede, ridder, is dan met vele anderen getuige bij het sluiten van de overeenkomst.Dat betekent dat hij, net als andere getuigen, instaat voor de waarheid in het document. De volgorde en uiteraard de titel van de getuigen geeft aan hoe hoog zij geacht werden. Daarom hierbij de volgorde, naar hedendaags Nederlands vertaald:
Willem van Strienen, Willem van Wendelnesse, Walter van der Waal, Bruin van Riede, Daniel van der Merwede, Engelbert van Zwijndrecht en Gijsbert Zwart, ridders.
Peter uit de Waard, Gerard de schout van Sliedrecht, Walter van der Waal zoon van Everwacker, Hendrik van Wede, Gerard (van) de Graaf, Christiaan en Suiardo (Zweder?) van Tyselskerke, Hendrik zoon van Gele, Hendrik zoon van Everwij, Wolbrand, Godschalk en meer burgers van Dordrecht.
We lopen het gevaar te ver uit te weiden, maar interessant is om ook de namen van de Almsvoetse kant te noemen, in volgorde:
Garcilio ridder, Hugone Bute (de Boot?) Walters vrou, Hendrik de zoon van Garcilli ridder, Willem van Vere, Herman Ballin en Gerard Sakerdoot en meer parochianen van Almsvoet.
Niet alle namen laten zich even gemakkelijk vertalen en waar Almsvoet exact lag, weten we (nog) niet. Opvallend in de tekst is ook dat er geen komma staat tussen Hugone Bute Walter Wife. Het lijkt er op dat er staat: Hugone Bute, de vrouw van Walter (Walters wijf). 100% zeker zijn we daar niet over. En zo weten we ook niet of bedoeld wordt dat Hendrik de zoon van Garcilii ook ridder was, of dat de tekst moeten lezen als Hendrik, zoon van ridder Garcilio.